როგორ გავხდეთ უკეთესი პროგრამისტი ეფექტურად

ამ 10-11 წლის განმავლობაში, რაც პროგრამირება ჩემს პროფესიად იქცა, მრავალფეროვანი უკან დახევის და წინსვლის პერიოდები მქონდა, ხან რუტინები, ხან ნახტომები – როგორც ყველას მოკლედ 🙂

მომინდა სტატიაში მომეყარა თავი. თქვენც ხომ არ დამიმატებთ რჩევებს კომენტარებში?

 

დიდი სურათი

V8 ძრავი

ერთი და იმავე საკითხის სასწავლად რამდენიმე გზაა. ერთს შეიძლება ხუთი წელი დასჭირდეს, როცა მეორეთი იგივე შედეგს ერთ წელში მივიღებთ. პროგრამისტები პრაქტიკული ხალხი ვართ, მალევე გვინდა მკლავები ავიკეცოთ, დავჯდეთ, დავწეროთ, გავუშვათ. სავარაუდოდ ამიტომ ჩვენი სწავლის ყველაზე გავრცელებული მეთოდი როლიკებზე დადგომას ჰგავს. უამრავჯერ ვეცემით, უამრავი დალურჯება გვაქვს. ბოლოს შეიძლება მაგის მომგონიც გავლანძღოთ და თავიც დავანებოთ. ამის ნაცვლად შეგვეძლო წინასწარ გვეყურებინა / წაგვეკითხა – როგორ უნდა იყოს შეკრული ფეხსაცმელი, როგორ არ უნდა ავწიოთ ხელი, როგორ დავეცეთ, როგორ მოვტრიალდეთ, ეს ყველაფერი ფიზიკაა და წინასწარ ცნობილია. მაინც ბევრჯერ დავეცემით, მაგრამ შედარებით ნაკლები ტრამვით.

მოდით ექსპერიმენტი ჩავატაროთ: გაიხსენეთ ენა, რაზეც ბოლო ერთი-ორი წელი წერთ. გარანტიას გაძლევთ, რომ თუ ამ ენაზე ერთ კარგ წიგნს (ან უბრალოდ მის დოკუმენტაციას) წაიკითხავთ თავიდან ბოლომდე, ნახევარი თუ არა დიდი ნაწილი მნიშვნელოვანი სიახლე იქნება. არ ვგულისხმობ, რომ წიგნის ყველა მაგალითზე გავჩერდეთ და კოდი გავუშვათ, ან ყველა დეტალი ბოლომდე გავიგოთ / დავიმახსოვროთ. უბრალოდ, როცა წინასწარ ვკითხულობთ მთლიანად და ერთიანად, დიდ სურათს ვხედავთ. ყოველთვის შეგვიძლია დეტალები დავგუგლოთ, თუ ვიცით რომ ეგეთი რამ საერთოდ არსებობს. თუ არ გვეცოდინება საფუძვლები ან თუნდაც, მაგალითად, როგორ იყენებს მეხსიერებას, გვექნება memory leaks პროგრამაში და ვერც მივხვდებით.
ამის შემდეგ შეგვიძლია წავიკითხოთ კიდევ ერთი წიგნი – შესაბამისი Best practices, ანუ ამ ენის გამოყენების საუკეთესო პრაქტიკა, რაც კიდევ უფრო მეტი ‘ტრამვისგან’ დაგვიხსნის. თუ სწავლის პროცესში უამისოდ პროექტს გადაწერთ ხუთჯერ, ამის წაკითხვის შემდეგ სავაურაუდოდ გადაწერთ ერთხელ.

წიგნს ორი-სამი დღე სჭირდება, იგივე შეცდომებზე სწავლას კი თვეები.

 

შეჯიბრებები და ალგორითმები

ჩემი აზრით არის ერთი ეტაპი, რომელიც ყველა თავმოყვარე პროგრამისტმა უნდა გაიაროს. ბევრ დროს ითხოვს და ამიტომ ხშირად ამას სკოლის ან სტუდენტობის პერიოდში გადიან, მაგრამ გვიან სჯობს, ვიდრე არასდროს. თუ ვინმეს დაეზარება, მას უბრალოდ ერთი დიდი ნაბიჯით გაუსწრებენ კონკურენტები.

პროგრამირების შეჯიბრებებზე და ამოცანების ამოხსნაზე მაქვს საუბარი. ამ ვარჯიშის პროცესიდან გამომდინარე მნიშნველოვნად შეიცვლება თქვენი ფიქრის სტილი, აზროვნების სისწრაფე, თავში ბევრი კომპონენტის ერთდროულად დალაგება. კოდიდან თითქმის გაქრება გავრცელებული შეცდომები, როგორიცაა მაგალითად მასივის არასწორ ან არარსებულ ინდექსებზე მიმართვა, ციკლისთვის არასწორი საზღვრების დაწესება, ზედმეტი მეხსიერების გამოყოფა და memory leaks, არაოპტიმალური კოდის წერა, არასწორი მონაცემთა სტრუქტურების გამოყენება. აღარ გეხსომებათ ბოლოს როდის გამოიყენეთ დებაგერი. შეგეძლებათ ყველა ფუნქციის შემდეგ კი არა, მთელი კოდის დაწერის შემდეგ გაუშვათ პროგრამა და ექნება ძალიან ცოტა შეცდომები. ჩვეულებრივი პროექტისგან განსხვავებით შეჯიბრების დროს თქვენს ყველა შეცდომას იჭერენ.

შეიძლება არ დაგჭირდეთ ნასწავლი ალგორითმები და არ შეგხვდეთ ისეთი ამოცანები რეალურ პროექტებში, მაგრამ აუცილებლად დაგჭირდებათ სწრაფი გონება და კარგი კოდის წერის / ტესტირების უნარები. არა უშავს, თუ ვერ მოვიგებთ, თუ ასეულში ვერ მოვხვდებით, თუნდაც ვერც მსოფლიო ათასეულში – ეს სპორტია. არიან ბუნებრივი ნიჭით დაბადებულები, არიან ძალიან ნამეცადინები ადამიანები. ცოტა მიისწრაფის ოლიმპიური მედლისკენ, მაგრამ ჯანრთელობისთვის ყველა ვარჯიშობს, ხომ ასეა?

ჩემთვის ასეთი ეტაპი იყო, როდესაც ჯეოლიმპზე ვმუშაობდით. იქ ამოცანებს მაგ სფეროში გამოცდილი ხალხი იგონებდა, მე უბრალოდ სხვა საქმეს ვაკეთებდი და თან ამოხსნას ვცდილობდი შეჯიბრის მსვლელობისას (სხვათაშორის ახლაც დევს იქ არქივი, ონლაინ მატესტირებელი სისტემა და ვიდეო/ტექსტური გარჩევები). დღესაც ვგრძნობ ხოლმე, როგორ ვვარდები ფორმიდან ვარჯიშის გარეშე, იმის მიუხედავად რომ რაღაც კოდს მუდმივად ვწერ. მერე მრცხვენია, როცა უაზრო შეცდომები მომდის.

კარგი სია, სადაც ვარჯიში შეიძლება: The 10 Best Coding Challenge Websites for 2018

 

ასწავლე სხვას

ეს ცნობილი მეთოდია 🙂 როდესაც სხვას უხსნი, სულ სხვა დეტალებს ამჩნევ. ზოგადად, ასე მგონია, რაღაცის სიტყვიერად ჩამოყალიბება გასაკეთებელი საქმის ნახევარია. როცა შეცდომას ეძებთ, ან არ იცით როგორ გააკეთოთ რამე, ჯერ პირობის დაწერა და აღწერა ცადეთ. რეზინის იხვთან ლაპარაკი ამიტომ არის ეფექტური :))

 

სტრესი გვანადგურებს

Gravity Glue | Stone Balance by Michael Grab

პროგრამირება ერთ-ერთი ძალიან სტრესული პროფესიაა. გეტყვით რატომ – პროგრამისტი ყოველ დღე იმას აკეთებს, რაც აქამდე არასდროს გაუკეთებია. თუ ერთსა და იმავეს გააკეთებს (თუნდაც სხვისას გაიმეორებს) და უკვე გაკეთებულს არ გამოიყენებს სანაცვლოდ, ეს დიდ შეცდომად ითვლება და თვითონვე იჩენს დამატებით პრობლემებს. ამას ემატება, რომ წინასწარ სთხოვენ სამუშაო დროის შეფასებას. ცხადია, ყველა შეფასება მიახლოებითია. გზაზე შეიძლება ათასნაირი გაუთვალისწინებელი პრობლემა შეხვდეს, რაც ძვირფას დღეებს ან კვირებს დააკარგინებს. ზოგჯერ პროგრამისტი თავისივე მიცემული შეფასების დასაცავად დღეში 10 საათს ან მეტს მუშაობს.

ყველა მათგანს თავისი მეთოდი აქვს ამ სტრესთან გასამკლავებლად. გონების გადაღლიდან გაცილებით უფრო ძნელია აღდგენა, ვიდრე ფიზიკური დაღლილობიდან, რომელსაც შეიძლება ერთი გამოძინებით უშველო.
რამდენიმე პრაქტიკული რჩევა:

  • გააკეთეთ ავტომატიზაციები. ჩვენი სფეროს ყველაზე სტრესული პროცესები ავტომატიზირებადია. ეს ძალიან ბევრ ნერვებს და დროს დაგიზოგავთ.
  • როცა ერთ პრობლემაზე გაიჭედებით, გადაერთეთ ან დაისვენეთ. არსებობს გამოთქმა – sleep on a problem. თუ ძილის წინ კარგად ჩამოაყალიბებთ გადასაჭრელ პრობლემას, ღამე ტვინი იფიქრებს და დილით პასუხსაც დაგახვედრებთ. ეს ნამდვილად მუშაობს.
  • ფიზიკური ჯანმრთელობა, ბუნებაში გასეირნება, მედიტაცია, ძილი. შეიძლება ჩათვალოთ, რომ ვარჯიშში დასაკარგი დრო არაა, მაგრამ გონებრივი სამუშაოც პირიქით უფრო მეტი ესწრება, როცა პარალელურად ფიზიკური დატვირთვაა. ხოლო უძინარმა და დაღლილმა მთელი ღამე რომც წეროთ კოდი, მეორე დღეს თვითონ გადააგდებთ იმ კოდს ან შეცდომებით იქნება სავსე. ენერგეტიკული სასმელები და უზარმაზარი რაოდენობით კოფეინი ალბათ მხოლოდ გამოუვალ მდგომარეობაში შეიძლება, თუ შეიძლება საერთოდ.
  • მხოლოდ თქვენ შეგიძლიათ საკუთარ თავზე ზრუნვა. სტრესი მშვენიერი მამოტივირებელია, მაგრამ მუდმივის შემთხვევაში ტვინსაც და ორგანიზმსაც ძალიან ცუდი რამეები მოსდის.

 

სხვისი კოდების კითხვა და open-source პროექტებში მონაწილეობა

წიგნების მსგავსად, კოდების კითხვა განვითარების ძალიან კარგი წყაროა. დღეს ყველაზე საინტერესო პროექტები ღია სახით დევს ინტერნეტში და კონტრიბუციაც კი შესაძლებელია. აირჩეთ თქვენი საყვარელი ენა, პროექტი და შეგიძლიათ სახლიდან გაუსვლელადვე გახდეთ მისი მონაწილე. ეს თქვენს CV-ზეც კარგად აისახება სხვათაშორის.

Exponential backoff, Circuit breaker – ანუ ცადეთ მოგვიანებით

ჩვენი პროგრამები არასრულყოფილ სამყაროში ცხოვრობენ, არასტაბილური ქსელით ლაპარაკობენ და არაგარანტირებულ რესურსებს ეძახიან. ბოლო დროს განსაკუთრებით კიდევ უფრო მეტი ჩავარდნის შესაძლებლობა გაჩნდა, როცა ყველაფერი სერვისებად იქცა.
კოდში ზოგჯერ ძირითად ლოგიკაზე მეტი ადგილი ამ ჩავარდნებისგან დაზღვევას უჭირავს.
ერთ-ერთ ასეთ მათგანზე მინდა დავწერო, როცა სერვისის გამოძახება წარუმატებლად სრულდება.

პრობლემური შედეგი შეიძლება სხვადასხვა ხასიათის იყოს:
გარდამავალი – მაგალითად,
– 503 Service unavailable – როდესაც სერვისი გადატვირთულია ან დროებით გათიშულია;
– 504 Gateway Timeout – როდესაც ბექ სერვერიდან პასუხი დროულად არ მოდის პროქსისთან;
– ასევე ნებისმიერი timeout, როდესაც სერვერიდან საერთოდ არ მოდის პასუხი.
ეს გარდამავალი შეცდომებია და შეიძლება გამოსწორდეს რაღაც დროის შემდეგ

მუდმივი – არასწორი პაროლის შეცდომა თავისით არასოდეს გამოსწორდება, რამდენჯერაც არ უნდა გაიგზავნოს.

როდესაც დავადგენთ, რომ გარდამავალ შეცდომასთან გვაქვს საქმე, შეგვიძლია ავდგეთ და რამდენიმე წამში ერთხელ კვლავ გავიმეოროთ მოთხოვნა. ოღონდ ერთი მომენტია კიდევ: თუ სერვისი დიდი დატვირთვის გამო ვერ აბრუნებს პასუხს, მაშინ ჩვენი ასეთი მიმართვები კიდევ უფრო გაზრდის მოთხოვნების რიგს და ხელს შეუშლის სერვისს აღდგენაში. მდგომარეობის გამოსასწორებლად რამდენიმე დიზაინ პატერნია გავრცელებული:

 

Exponential backoff

ალბათ შეგიმჩნევიათ, როცა GMail არის გახსნილი და ინტერნეტი ითიშება, თავზე ეწერება შეტყობინება Connecting in 1s… ჯერ ერთ წამში ცდის, მერე 2 წამში, მერე 4 წამში, მერე 8-ში და ასე ექსპონენციალურად ზრდის დროს მცდელობებს შორის. საათებზეც კი ადის.
საუბარი არ არის მხოლოდ ბრაუზერს და სერვერს შორის ურთიერთობაზე. შეიძლება ასეთი პრობლემური კავშირები მთელიანად სერვერის მხარეს არსებულ სხვადასხვა კომპონენტს შორის იყოს. ზოგჯერ უკეთესი შედეგის მისაღებად ‘შემთხვევითობაც’ შემოაქვთ, მაგალითად Amazon AWS არქიტექტურაში ორივე ერთად გამოიყენება: Exponential Backoff and Jitter.
ანუ მეორე მცდელობა 4 წამის შემდეგ კი არა იყოს, არამედ 1-4 ფარგლებში შემთხვევითად შერჩეულ X წამის შემდეგ.

ეს რიცხვები ახსნის ხათრით შემოვიტანე. ცხადია, რამდენიმე კონსტანტა იქნება საჭირო:
საბაზო დაყოვნების დრო, ცდების მაქსიმალური რაოდენობა და დაყოვნების მაქსიმალური დრო.

ანალოგიურად, ჩვენც შეგვიძლია სერვისის წარუმატებელი გამოძახების შემდეგ ყოველ წამს კი არ გავიმეოროთ მოთხოვნა, არამედ უფრო და უფრო მეტი დაყოვნება გავაკეთოთ და სერვისს აღდგენის საშუალება მივცეთ.

Exponential backoff ალგორითმი Ethernet პროტოკოლშიც გამოიყენება. როცა ქსელში ორი მანქანა ერთდროულად ცდილობს პაკეტის გაგზავნას, კოლიზია ხდება. ზუსტად იგივე დაყოვნების შემდეგ რომ გაგზავნოს ორივემ, ისევ ისე დაემთხვევა და ასე უსასრულოდ. ამიტომ დაყოვნების ფორმულა ასეთია
0 ≤ r < 2^k სადაც k = min (n, 10)
n არის კოლიზიების რაოდენობა და r შემთხვევითად ირჩევა. ანუ რაც უფრო მეტი კოლიზია ხდება, ექსპონენციალურად იზრდება საზღვარი, და მერე ამ საზღვრიდან ხდება დაყოვნების დროის ამორჩევა შემთხვევითად.

 

Circuit breaker

ეს ალგორითმი ჰგავს ელექტრო ქსელის ავტომატურ ამომრთველს, რომელიც ყველას გვიყენია სახლში.
სერვისს და კლიენტს შორის დამატებით დგება ერთი შუალედური ობიექტი, რომელიც სერვისის მცველის როლს ასრულებს. როცა ხედავს რომ დროის გარკვეულ მონაკვეთში სერვერისგან ცუდი პასუხები მოდის ან საერთოდ არ მოდის, გადადის “Open” რეჟიმში, აღარ უშვებს მასთან კლიენტის მოთხოვნებს და თვითონვე პასუხობს ჩავარდნით.

როცა ელექტრო ამომრთველს მოსდის ასე, ხელით ვრთავთ უკან, მაგრამ აქ ხელით ვერ ჩავრთავთ, ამიტომ რაღაც ინტერვალის შემდეგ ეს მცველი ობიექტი გადაგვყავს “Half-Open” რეჟიმში და ის ერთ მოთხოვნას სერვისამდე გაატარებს საცდელად. პასუხის მიხედვით ან ისევ “Open” რეჟიმში დაბრუნდება, ან “Closed” გახდება და ყველა მომდევნო მოთხოვნას სერვერთან გაუშვებს ჩვეულებრივ.

რამდენიმე ტაიმაუტის შემდეგ მცველი ჩაირთვება და ის დაიწყებს პასუხის დაბრუნებას

სურათი აღებულია მარტინ ფოულერის ბლოგიდან

ზოგიერთ ფრეიმვორკში (განსაკუთრებით ბაზასთან ურთიერთობისას) უკვე იმპლემენტირებულია მსგავსი ალგორითმები.

თუ თქვენ public API გაქვთ და გსურთ რომ უცხო კლიენტებმა retry-ის სწორი მექანიზმი გამოიყენონ – სულ მთლად არ მოკლან თქვენი სერვისი გაჭირვების ჟამს, მაშინ შეგიძლიათ თქვენ თვითონ დაწეროთ რამდენიმე კლიენტი-ბიბლიოთეკა სხვადასხვა ენისთვის და მომხმარებლებიც მათ გამოიყენებენ.

რა ვუყოთ ქართულ მთავრულ ასოებს უნიკოდში?

შარშან მაისში Unicode-მა ქართული მხედრული ანბანის 46 მთავრული ასონიშანი დაამტკიცა.

შეიძლება ჯერ კიდევ ადრეა, მაგრამ მომავალში ოპერაციული სისტემების განახლებებში მაინც აისახება ეს ცვლილება. ცნობისმოყვარეობის გამო გადავწყვიტე პატარა მოკვლევა გამეკეთებინა, თუ რას გვიცვლის ეს ამბები პროგრამისტებს და ამ პოსტში გაგიზიარებთ.

მანამდე ყოველი შემთხვევისთვის რამდენიმე განმარტება:
Unicode – სტანდარტი, რომელიც ყველა სიმბოლოს უნიკალური რიცხვითი კოდით განსაზღვრავს. ასევე აღწერს სხვადასხვა ენისთვის საჭირო სპეციფიურ წესებს. ამ სტანდარტმა მთელი ტექნიკური სამყარო მოიცვა და დღეს ყველა იყენებს მას, ვისაც ტექსტის დამუშავება / გამოსახვა სჭირდება – ოპერაციული სისტემები, პლატფორმები, ბრაუზერები…

UTF-8 – უნიკოდს სიმბოლოების და რიცხვების სია აქვს, თუმცა არ ანაღვლებს, როგორ მოხდება ამ ინფორმაციის შენახვა მეხსიერებაში. ამისთვის კოდირების სხვადასხვა ალგორითმი არსებობს. UTF-8 ერთ-ერთი და ყველაზე გავრცელებული მათგანია, რადგან ოპტიმალურად იყენებს ადგილს და ზედმეტ ბაიტებს არ გამოყოფს სიმბოლოსთვის, თუ ის ერთ ცალშიც ეტევა. კოდირების სხვა მაგალითებია UCS-2, UTF-16, UTF-32…

სტანდარტში ცვლილებები იმპლემენტაციებში ცვლილებებს იწვევს, რაც არც ისე სწრაფად ხდება. მაგალითად, ₾ ლარის სიმბოლო უნიკოდის მერვე ვერსიაში დაემატა 2015 წლის 17 მაისს და ვინდოუსის განახლება ამ სიმბოლოს ასახვისთვის 2016 წლის 19 იანვარს გამოვიდა.

ოპერაციულებმა უნდა განაახლონ კლავიატურის დრაივერი, რომ მომხმარებლებს CAPS რეჟიმის ჩართვით შეეძლოთ მთავრულის წერა. და ასევე უნდა განაახლონ სისტემური ფონტები, რომ font fallback-ის დროს სწორი სიმბოლოები გამოჩნდეს.

იმის გამო, რომ მთავრულის და არამთავრულის ერთსა და იმავე სიმბოლოს სხვადასხვა კოდი აქვს, პროგრამისტებს რაღაცების გათვალისწინება გვიწევს ხოლმე – აქამდე მხოლოდ სხვა ენებისთვის, ახლა კი ქართულისთვისაც. მაგალითად, როცა ხდება სტრიქონების შედარება, ძებნა, regex პატერნები, სორტირება, ბაზაში შენახვა და ა.შ.

 

მონაცემთა ბაზა

MS SQL server-ს ჩაშენებული აქვს უნიკოდის მხარდაჭერა და ოპერაციებისას ისედაც სტანდარტს უყურებს, მთავარია სწორ ვერსიას უყუროს: SQL Fiddle

აი, MySQL-თან ცოტა სხვაგვარადაა – აქ თითოეულ ბაზას, ცხრილს ან საერთოდ ველს შეიძლება ჰქონდეს განსაზღვრული კონკრეტული collation (წყობა?), იმის მიხედვით თუ რა ტიპის ინფორმაციას ინახავს. ჩვენ დაჩვეულები ვართ, რომ utf8_general_ci გამოვიყენოთ, რომელსაც ქართული ასოებიც ‘ესმის’. ეს collation სრულყოფილად არ აკეთებს უნიკოდის იმპლემენტაციას utf8_unicode_ci-ისგან განსხვავებით. უბრალოდ მეტი წარმადობისთვის იყენებდნენ. ახლანდელი პროცესორების პირობებში დიდი სხვაობა აღარ არის. სამაგიეროდ, utf8_unicode_ci ქართულ წყობას კარგად გაიგებს.

აი, მაგალითს მოვიყვან:
უნიკოდს კოდებთან ერთად განსაზღვრული აქვს სიმბოლოების მიმდევრობაც, რომელსაც სორტირებისას ვიყენებთ. მაგალითად ამ სიაში ყველა ქართული ‘ა’ სიმბოლო მიყოლებით არის – ნუსხურიც, ასომთავრულიც და მხედრულიც. მათ შემდეგ მოდის ‘ბ’ ასოს ვარიანტები. სავარაუდოდ ახალი მთავრულიც ანალოგიურად დაემატება.

SQL Fiddle

CREATE TABLE IF NOT EXISTS `test` (
  `content` varchar(200) NOT NULL
) DEFAULT CHARSET=utf8 COLLATE utf8_general_ci;
INSERT INTO `test` (`content`) VALUES
  ('აბგ'),  ('ააააა'),  ('Ⴁააააა'),  ('Ⴀააააა'),  ('bcd'),  ('ab.'),  ('Ⴄ'),  ('ж'),  ('Ж'),  ('ц'),  ('Ц');
  

CREATE TABLE IF NOT EXISTS `test_better` (
  `content` varchar(200) NOT NULL
) DEFAULT CHARSET=utf8 COLLATE utf8_unicode_ci;
INSERT INTO `test_better` (`content`) VALUES
  ('აბგ'),  ('ააააა'),  ('Ⴁააააა'),  ('Ⴀააააა'),  ('bcd'),  ('ab.'),  ('Ⴄ'),  ('ж'),  ('Ж'),  ('ц'),  ('Ц');


select * from `test` d order by d.content;
select * from `test_better` d order by d.content;

შედეგი:

ab., bcd, Ж, ж, ц, Ц, Ⴀააააა, Ⴁააააა, Ⴄ, ააააა, აბგ
ab., bcd, ж, Ж, ц, Ц, ააააა, Ⴀააააა, აბგ, Ⴁააააა, Ⴄ

ახლა რომ MySQL 8-ის ბეტა რელიზი გამოვიდა, იქ ჯერ უნიკოდის მეცხე ვერსიაა. ჩვენი მთავრული ასოები კი მეთერთემეტეშია 🙂

 

ჯავასკრიპტი

მართალია ბევრი რეალიზაცია არსებობს, მაგრამ V8-ს ვერ ავცდებით, ამიტო მაგის მიხედვით განვიხილავ.

ჯავასკრიპტს უნიკოდის მხარდაჭერა კი აქვს, თუმცა რაღაცები მაინც პრობლემურია (მაგალითად რეგექსი). თუ საიტზე გვჭირდება სორტირება ან შედარება (მაგალითად თუ ფილტრები გვაქვს), მაშინ ჩვეულებრივი სორტირება არ გამოგვადგება და Locale უნდა მივუთითოთ, რომ უნიკოდის წესები გათვალისწინოს:
მაგალითად,

let a = ['აბგ','ააააა','Ⴁააააა','Ⴀააააა','bcd','ab.','Ⴄ','ж','Ж','ц','Ц'];
console.log(a.sort());
console.log(a.sort(Intl.Collator('ru').compare));

ქართული Collation-ის მხარდაჭერა სამწუხაროდ საერთოდ არ აქვს. ამიტომ ნუსხურთან და ასომთავრულთან ერთად სწორად ვერ დაასორტირებს. ნუ, ეს მაინც ძალიან იშვიათი შემთხვევაა სადარდებლად რომ ღირდეს. სტანდარტულად, code point-ების მიხედვით ალაგებს და ანბანის მიხედვით გამოვა, მხოლოდ მთავრულ “ა” ასოს ჩვეულებრივი “ჰ”-ს მერე დასვამს ან პირიქით.

ამ პრობლემას სხვა ენებში სტრიქონების ერთ რეგისტრში გადაყვანით ვჭრით. გიორგიმ იდეა მომაწოდა:

myArray.sort(function(s1,s2){ return s1.toLowerCase() > s2.toLowerCase()}));

ქართულზეც სავარაუდოდ ეგრე იმუშავებს, მას შემდეგ რაც V8-ში უნიკოდის იმპლემენტაცია განახლდება. ახლა მაგალითად ასომთავრულზე და ნუსხურზე ეგრეა: "Ⴀ".toLowerCase() => "ⴀ"

როგორც ჩანს, იმის გამო რომ სტანდარტში ასომთავრულს CAPITAL აწერია, ხოლო ნუსხურს SMALL, ის ნუსხურის მთავრულ ვარიანტად არის იმპლემენტირებული (ეს v8 source ფაილი: unicode.cc, კოდებია პირდაპირ შესაბამებული.)
მხედრული ახლა caseless არის. საინტერესოა როგორი აღნიშნვა ექნება. მგონი სხვა ენა არ არსებობს, რომელსაც ორნაირი მთავრული ასოები აქვს.
Anyway, ამასაც ვერსიის განახლება სჭირდება.

ახლა გამახსენდა, რომ V8 საერთოდ open source პროექტია და მოხალისეს შეუძლია საერთოდ ქართული locale დაამატოს. ჯერ-ჯერობით ამის შედეგი ცარიელია:

Intl.Collator.supportedLocalesOf('ka')

 

ჯავა

ჯავაც არ ჩქარობს განახლებებს. JDK 9 უნიკოდის მერვე ვერსიით (სადაც ლარის სიმბოლო დაემატა) ორი წლის შემდეგ – 2017 წლის სექტემბერში გამოვიდა.
აქ სტრიქონების შედარება ხდება equals მეთოდით. მომავალში ქართულისთვისაც მოგვიწევს რომ equalsIgnoreCase გამოვიყენოთ:

"Ⴀ".equals("ⴀ")  => false
"Ⴀ".equalsIgnoreCase("ⴀ")  => true

ერთი მთავრული რადგან უკვე გვაქვს, მაგის გამოყენებით ვტესტავ, უბრალოდ პრაქტიკაში არ ვიყენებთ მაგ ასოებს.

ასევე რეგექსის დროსაც პირდაპირ ვერ მოვძებნით. ჩვეულებრივი i – ignore case არ გამოგვადგება, უნიკოდს სხვანაირად ამუშავებს. ამიტო:

"A".matches("(?i)[a]")  => true
"Ⴀ".matches("(?i)[ⴀ]") => false

Pattern.compile("[ⴀ]", Pattern.CASE_INSENSITIVE | Pattern.UNICODE_CASE).matcher("Ⴀ").matches();  => true

შესაბამისად ყველგან სადაც სადაც სტრიქონებს ვიყენებთ, გათვალისწინება იქნება საჭირო – maps, sets, etc.

 

PHP

აქ საერთოდ უნიკოდთან ცუდი სამუშაოა + დაემატება აქაც გადაყვანა-გადმოყვანა.

 

 
კიდევ ცვლილება დაგვჭირდება ერთ ადგილას – ძებნის ძალიან მოსახერხებელ ხელსაწყოებში – grep და მისთანები. grep-ის case insensitive ოპცია ახლაც არ მუშაობს ქართულ ასომთავრულ ასოებზე. იმედია მაგათ ვერსიების განახლებაშიც აისახება, უებარი პროგრამებია დიდ (და პატარაც) ტექსტებში და ფაილებში რეგექსით საძებნად.

ბევრი აქაური სისტემა მაშინვე ვერც განაახლებს ალბათ პლატფორმებს, რადგან დიდი ტესტირება დასჭირდება. მაგათ ალბათ ფრონტში მოუწევთ ვალიდატორების და კონვერტერების დაყენება, რომ მომხმარებლის მთავრული ასოები ძველ ჯავაში ან სხვაგან კარგად წავიდეს.

საერთო ჯამში, მე მომწონს რომ მთავრული დაამატეს (რამდენიმე ადამიანის დიდი შრომის შედეგად). ქართული ენის ნაწილია და არ უნდა დაიკარგოს.

თქვენ ხომ არ გაქვთ იდეები, კიდევ რაზე აისახება ეს ცვლილება?

ბმულები მთავრული ასოების შესახებ:
On.ge – UNICODE-მა ქართული მხედრული ანბანის 46 მთავრული ასონიშანი დაამტკიცა
DevFest 2016: Akaki Razmadze –  ❤  [I LOVE UNICODE]
DevFest 2017: Akaki Razmadze – გუტენბერგი, სტივ ჯობსი, გუგლი, ხინკალი, უნიკოდი
DevFest 2016: Michael Everson – The confusing case history of Georgian in Unicode

კულინარიული: წითელი ბულგარულის “კეტჩუპი”

გურმანებისთვის ეს რეცეპტი ალბათ ჩვეულებრივი ამბავია, მაგრამ ჩემთვის ფრიად საინტერესო აღმოჩენა იყო.

ყველაფერი კი აქედან დაიწყო:
პომიდორი არის იმ მრავალ უგემრიელესობიდან ერთ-ერთი, რაზეც ალერგია მაქვს. არადა რამდენ რამეშია პომიდორი! საწებლები, სხვადასხვა კეტჩუპები, ბურგერები, უამრავი სალათა, ჩაშუშულები, ათასნაირი სენდვიჩები და პიცები… მართალია ზოგჯერ ვერ ვითმენ, მაგრამ მერე ან სინდისი მქენჯნის, ან ალერგია 😀 not fair, man! not fair 🙁

ჰოდა 29 წლის თავზე პირველად მომივიდა აზრად დამეგუგლა პომიდორთან მიმსგავსებული სოუსები, თურმე ჩაშუშული წითელი ბულგარული საკმაოდ ჰგავს – ტექსტურით, ფერით, ცოტა გემოთიც. ნამდვილ კეტჩუპშიც კი რაღაც წილი ბულგარულს უჭირავს. გიზიარებთ რეცეპტს რაც შევაკოწიწე. ზუსტი მეცნიერების ადამიანს მაგრად არ მიყვარდა ხოლმე ჩანაწერი “შეაზავეთ გემოვნებით”, მაგრამ იდეალური კომბინაცია შეიძლება ჯერ კიდევ არ მაქვს. ასეც გემრიელი ჩანს:

პატარა ქილის პორცია:

4 დიდი წითელი ბულგარული წიწაკა,
საშუალო თავი ხახვი
2 კბილი ნიორი
2 სუფრის კოვზი ვაშლის ძმარი
1 სუფრის კოვზი შაქარი
მწიკვი დარიჩინი და მიხაკი (რამდენიც ფოტოზე დავყარე)

ძმარი და სუნელები აუცილებელია. სხვა დანარჩენიც პრინციპში 🙂

წიწაკა მოვხარშოთ ან შევწვათ რომ კანი მარტივად გაძვრეს და თან კარგად დარბილებული იყოს ბლენდერისთვის. მე მთლიანებს ვხარშავ 30-40 წუთი მაინც, სანამ მარტივად არ აძვრება კანი. კურკებსაც გამოვაცლი და დავჭრი საშუალოდ. ცალკე ჩავშუშოთ დაჭრილი ხახვი და დაჭყლეტილი ნიორი რაიმე სითხეში, რომ ძირს არ დაეკრას. მე წყალს ვასხამ. ბოლოს შევაზავოთ, შევურიოთ და ცოტა ხანს ვხარშოთ. გავაციოთ და ბლენდერით გავთქვიფოთ.


პიცა ჯერ არ მიცდია, მაგრამ ანანასი თუ გიყვართ ჩემსავით, ასეთ ბრუსკეტებს შემოგთავაზებთ:

  • პურის ნაჭრების ძირზე კარაქი
  • ზედა მხრიდან ყველის თხელი ნაჭერი
  • შემდეგ ცოტა მაიონეზი და კეტჩუპი
  • უხვად ორეგანო და ბოლოს ანანასის ნაჭრები

თუ გეგულებათ პომიდვრის ალტერნატიული სოუსები, სიამოვნებით გავსინჯავდი 😀

ახალი სიცოცხლის ამბები


რომ მკითხოთ, ყველაზე რთული რა გამიკეთებია ცხოვრებაში, გიპასუხებთ რომ ბავშვი :)) ახლა ექვსი თვის ხდება და ცოტა ხანი კომპიუტერთან გამოვიპარე. ჩემს ბლოგსაც ხომ უნდა შეეტყოს ახალი ამბავი 😀

გადავიარეთ აუარება უცნაური გამოცდილება, გამოწვევა, მტკივნეული არჩევანი; მოვისმინეთ ბევრი მითი, ჭორი და კარგი წამალიც. ყველა დედას და ბავშვს სხვადასხვანაირად აქვს ეს ისტორიები გადატანილი, მით უმეტეს სხვადასხვა ქვეყანაში და ქალაქში.

ბავშვებისგან ყოველთვის შორს ვიდექი, არადა თურმე საკუთარზე ტკბილი არაფერია ამქვეყნად. მშობლების ამაგი კი უზომოდ დაუფასებელია 😀 და ოჯახის წევრებს თანადგომა აუწერლად მნიშვნელოვანი. განსაკუთრებით მიყვარდა მამიკო როცა აჭმევდა, უცვლიდა და აცმევდა ხოლმე უნაკლოდ :))

აქ პრობლემებზე ბუზღუნი არ მაქვს გეგმაში, მაგრამ ძალიან მინდოდა იგივე შარში მყოფი გოგოებისთვის მეთქვა რამდენიმე რამ, თუნდაც სუბიექტურად 🙂

  • პირველ რიგში, ნუ დაუჯერებთ ყველას და ყველაფერს. თითქმის არაფერი დაიჯეროთ გადაუმოწმებლად. ექიმებს არ უყვართ ინტერნეტში ამოკითხული და შეიძლება იქაც საშიშია ბევრი რამ, თუმცა ჩემთვის ექიმებსაც არანაკლებ საშიში რაღაცები აქვთ ნათქვამი. კარგებს შრომას არ დავუკარგავ, თუმცა დანარჩენზე – ყველა პრობლემა უცოდინრობის, უყურადღებობის ან არაპროფესიონალიზმის გამო გამიჩნდა.
     
  • ექიმის გარდა წიგნები და ინტერნეტ რესურსებიც ძალიან დაგეხმარებათ, რომ რაც შეიძლება ცოტა რამ დაიზიანოთ (დასაზიანებელი ნამდვილად ბევრია :D). თუნდაც ის რად ღირს, რომ შეგვიძლია ხელის ერთ გაწვდენაზე თანამედროვე მეანობის დედად წოდებულ აინა მეი გასკინის სემინარებსაც კი მოვუსმინოთ შიშის და ტკივილის დაძლევაზე. ერთადერთი ბებიაქალია – და საერთოდ ერთადერთი ქალი – რომლის სახელობის ტექნიკაც არსებობს მეანობაში.
     
  • ძალიან შემაცდინა პოპულარულმა გამონათქვამმა, რომ “ვერ გავძელი და ორი თვიდან სამსახურში გავედი”. ხშირ შემთხვევაში ბავშვთან უფრო ძნელი გასაძლებია, ვიდრე სამსახურის მონატრება. ცხადია, სამუშაოს გააჩნია და ადამიანს, მაგრამ ორსულობის პერიოდშიც კი ეფექტური საქმიანობა ძალიან რთულია, ბოლოში ფაქტიურად შეუძლებელი. განსაკუთრებით მჯდომიარე პროფესიების შემთხვევაში, რადგან ჯდომა არ შეიძლება. მართალია, სხვა ქვეყნებთან შედარებით დეკრეტზე საწუწუნო არ გვაქვს, მაგრამ რამდენადაც შესაძლებელია, ჯობია რომ წინასწარ გაითავისუფლოთ მეტი დრო დაბადებიდან კიდევ 6 თვემდე მაინც.
     
  • ნუ დაუჯერებთ სტატიებს, თუ რა კარგია პირველი ბავშვი 35 წლის მერე, და ნურც კაპიტალისტებს. ყველაფერი რთულდება ასაკთან და სირთულეები ისედაც არ დაგვაკლდება. ევროპულ ქვეყნებს თუ მოვიყვანთ არგუმენტად, შევიხედოთ მათ ფორუმებზეც რა დღეში არიან რეალურად – გამონაკლისები კი ყველგანაა 🙂
    ისე, ადრეულ ასაკში რომ გაჩენილიყო, ჩემი კარიერა სავარაუდოდ განახევრდებოდა.

 
 

დედის რძის საოცრებები

ახლა რომ დავიწყო რძის სარგებელზე საუბარი, ათი სტატია არ მეყოფა, მაგრამ რამდენიმეს მაინც ვახსენებ, იმიტომ რომ მართლაც საოცარი რამეა :))

  • მისი შემცვლელი ბუნებაში არ არსებობს, რადგან მუდმივად იცვლება და ბავშვს ერგება. ჭამის დასაწისში სხვანაირია და ბოლოს სხვანაირი, პირველ დღეებში სხვაა, თვეების შემდეგ სხვა და გადაჩვევის დროს სხვა; ბავშვის ავადმყოფობისას სხვა და ჯანმრთელობისას სხვა;
    მაგალითად, ერთი დედის რძე შეამოწმეს, რომელიც ტყუპებს აჭმევდა და სხვადასხვა მხარეს სხვადასხვა შემადგენლობის რძე მოსდიოდა.
     
  • საკვები ღირებულების გარდა, რძეში ძალიან მნიშვნელოვანია ანტისხეულები, რომლებიც დაავადებებს ებრძვიან. მათი რაოდენობა იმატებს კიდეც, როცა ბავშვი გადაჩვევას იწყებს, რომ ბოლო შანსიც გამოიყენოს დედამ მის დასაცავად.
     
  • ხელოვნურთან შედარებით უფრო ადვილი მოსანელებელია, პირველ დღეებში ხსენი რომ მოდის, იმას საერთოდ არ სჭირდება მონელება და პირდაპირ იწოვს ბავშვის ორგანიზმი.
     
  • არ შეგეშინდებათ გაციების, რაც ძალიან გართულებადია ხოლმე რძის გარეშე. თვალის ინფექციას უწამლოდ მოარჩენთ რძით ერთ-ორ დღეში. ექიმის დანიშნულ სიცხის წამალს აწერია ‘სამი თვიდან’, არადა ბავშვის აცრა ხდება ერთ თვეზეც და ორ თვეზეც. რძე უებარი წამალია უამრავი რამისთვის.
     
  • დედისთვისაც ძალიან კარგია – მოსარჩენად, ფორმაში ჩასადგომად, დასასვენებლად. არ მოგიწევთ ღამე სამჯერ ადგომა საჭმლის გასაკეთებლად. არც ბოთლის რამდენჯერმე შეთბობა ცალი ხელით, სანამ ჭამას დაასრულებს. არც ერთი საათი ხელში ჭერა, რომ ბოთლის ჰაერი არ დარჩეს მუცელში. არც ტანჯვა და ექსპერიმენტები, თუ ფორმულა წყენს.
     
  • სულ არაფერთან შედარებით, ცოტა რძეც ბევრს ნიშნავს, განსაკუთრებით პირველ თვეებში.
     
  • რძისთვის მუშაობს ორი ჰორმონი: პროლაქტინის გამოყოფისას სისხლიდან გაკეთდება რძე, ხოლო ოქსიტოცინი გამოუშვებს რძეს, რასაც ინგლისურად let-down რეფლექსი ჰქვია. სხვათაშორის ეს რეფლექსი მოქმედებს მაშინაც როცა უბრალოდ ბავშვზე ფიქრობთ, ან უყურებთ ან მისი ტირილის ხმა გესმით – იმიტომ რომ ტვინი აკეთებს ამ ყველაფერს. Let-down-ს ხელს უშლის დაღლილობა, სიბრაზე, შიში, სტრესი, უარყოფითი ემოციები, ტკივილი, ა.შ.
    თუ დედა არ იკვებება ჯანსაღად, რძეში ნუტრიენტების შეტანისთვის ორგანიზმის ‘დახარჯვა’ და გამოფიტვა დაიწყება.
     
  • რძე იმატებს, როცა მოთხოვნა იმატებს (ბავშვი მეტს ჭამს, ან ხშირად ხდება ხელით გამოწველა). ანალოგიურად იკლებს, როცა აღარ არის საჭირო.

ამ თემაზე აუარება მასალა და ნაშრომია, სხვათაშორის ძალიან საინტერესო საკითხავი და ჟრუანტელის მომგვრელი – რომ რა მაგარია ადამიანის ორგანიზმი.

ცუდი ის არის, რომ ძალიან ბუნებრივი პროცესის მიუხედავად, ხშირად საშინელ პრობლემებს უკავშირდება. გაიკითხეთ თქვენს გარშემო და შეიძლება ვერც იპოვოთ ადამიანი, ვისაც მარტივად გამოუვიდა ეს ყველაფერი. შეიხედეთ თბილისის ფორუმზე, როგორი გამწარებული და ნატანჯია ხალხი. აქედან ბევრი რამე არასწორი ინფორმაციის დამსახურებაა და გოგოები იძულებული ხდებიან ხელოვნურზე გადავიდნენ. მათი გაკიცხვა არაფრით არ შეიძლება – ისედაც ეს უარესი გზაა, მათთვისაც საშინლად მტკივნეული, დამღლელი და სინდისის მქენჯნელი.
არადა თურმე სულ თითზე ჩამოსათვლელია პრობლემები, როდესაც დედას არ შეუძლია ბავშვის რძით კვება. სხვა შემთხვევებში თითქმის ყოველთვის არის ამის შესაძლებლობა თუნდაც ნაწილობრივ, გამოცდილი პროფესიონალი და ახლობლების მხარდაჭერა ძალიან ბევრს ცვლის. (unicef-ის მიხედვით საქართველოში მარტო 59% იყო რძეზე 2015-ში)

დაე, იყოს ხელოვნურზე, მაგრამ იყოს ეს ნამდვილი პრობლემის და არა ზარმაცი ექთნების ან ექიმების შეცდომების ბრალი. დღეს ისედაც მოუსწრებელ სამყაროში ვცხოვრობთ გოგოები, არ უნდა დავიჩაგროთ თავი! :))))

რამდენიმე პუნქტი მაინც უნდა დავწერო ამაზე, ვერ ვითმენ:

  • რაიმე სამედიცინო ჩვენების გარდა ნურავის განაჩენს დაიჯერებთ, რომ ბავშვი რძეს არ / აღარ მოწოვს. არ აქვს მნიშვნელობა მკერდის ფორმა-ზომას, რძის რაოდენობას. დაათვალიერეთ იუთუბზე როგორი ათასნაირი ისტორიაა. ზოგი საერთოდ თვეობით ხელით იწველის და ისე აჭმევს ბავშვს, სანამ ცოტა გაიზრდება და კიდევ ცდის. ზოგი საერთოდ გაშრობის პირას მყოფ ლაქტაციას აღადგენს. შეიძლება ჯერ კიდევ არის შანსი, დაჟინებული და სწორი მცდელობა ზოგჯერ შედეგიანია. უცხოეთში ცალკე პროფესიაც კი არის ამ ყველაფერთან გასამკლავებლად – ლაქტაციის კონსულტანტი. ჩვენთან კი ზოგჯერ შეიძლება მხოლოდ ახლობლების გამოცდილების იმედადღა დარჩე.
     
  • ‘სწორი’ იყო საკვანძო სიტყვა წინა პუნქტში. მე მგონი თბილისში სულ რამდენიმე მასაჟისტია (meta: დალი), ვინც სწორად იცის რძის გამოწველა. თანაც მარტივად და ტკივილის გარეშე. თუ სამსახურში გიწევთ გასვლა და გამოწველის პრობლემა გაქვთ, ან ვერ წოვს ბავშვი, აუცილებლად მოიყვანეთ მასაჟისტი მაშინვე. აუცილებლად. ზოგს ტკივილის ეშინია და თავს არიდებს, რადგან ზოგიერთი მათგანი კინაღან მეორე მშობიარობას გადაგატანინებთ, მაგრამ არ გაუჩერდეთ ეგეთ ადამიანს. არაფრით არ შეიძლება, რომ ეს მტკივნეული პროცესი იყოს.
     
  • ჯანდაცვის სამინისტროს გაიდლაინებშიც კი წერია, რომ სამშობიაროში არ უნდა იყოს საწოვარა და მატყუარა. თუ თავიდანვე არ მოდის რძე, ათასი საშუალებაა რომ საწოვარას გარეშე დაალევინონ ბავშვს საკვები. მაგრამ სად სცალიათ აბა ექთნებს მაგისთვის. ბოთლის წოვა ძალიან განსხვავდება დედის კვებისგან და მერე რომც გადავიდეს ბავშვი ბუნებრივზე, ძალიან რთულია ან შეუძლებელი გადაჩვევა, ამიტო ბოთლის მერე ხშირ შემთხვევაში კვება არის მტკივნეული, იწვევს ნახეთქებს და ა.შ. რაც სათქმელად მარტივია, მაგრამ ფიზიკურად აუტანელი. ექიმების გაიდლაინებს რატო ვკითხულობდი ეგ კიდე ცალკე თემაა.
     
  • სამშობიაროში წესით უნდა გასწავლონ კვების სწორი ტექნიკები. ან შეგიძლიათ წინასწარ ნახოთ ამ უკრაინულ არხზე. ძალიან კარგად ხსნიან ბევრ რამეს: Нина Зайченко – всё о грудном вскармливании.
    როცა ბავშვი სწორად არ არის მოჭიდებული (ან ბოთლივით ცდილობს წოვას), ვერ იღებს რძეს ბოლომდე, იღლება, შედეგად უფრო მშიერია და რძეც მცირდება.
     
  • და ბოლოს ყველაზე მთავარი: რაც უფრო ინერვიულებთ, დაისტრესებით, არ დაისვენებთ, ენერგიას არ მოაგროვებთ, არ დაიძინებთ, უფრო შემცირდება რძე და ვერაფერი წამალი მაგას ვერ უშველის.

სხვათაშორის, ადრე, სადღაც აფრიკაში, აკრძალული იყო მოყოლა, თუ როგორ ჩნდება ბავშვი. ზოგს ეგონა პირიდან ამოვიდოდა და თითები ელანდებოდა ყელში. მხოლოდ ბოლო წუთს იგებდნენ ყველაფერს, როცა კარავში შევიდოდნენ. ეგ ალბათ ერთადერთი გამართლებული დეზინფორმაციაა 😀 რომ შიში აეცილებინათ. ყველა სხვა შემთხვევაში ძალიან გვჭირდება ბევრი და კარგი ინფორმაცია. მიკვირს, რომ ქალების ჟურნალები ყვითელი ჰოროსკოპებით არის სავსე როცა თურმე ამდენი სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი სირთულეა გადასალახი. ვითხოვთ საინტერესო და საჭირო ჟურნალებს :)))

ცოტა დამგრუზველი პოსტი გამომივიდა, მაგრამ ამ ყველაფრით სულაც არ გაშინებთ (ვინც ბოლომდე ჩამომყევით :))) ), საერთო ჯამში ძალიან მაგარია ცხადია 🙂