რა ვუყოთ ქართულ მთავრულ ასოებს უნიკოდში?

შარშან მაისში Unicode-მა ქართული მხედრული ანბანის 46 მთავრული ასონიშანი დაამტკიცა.

შეიძლება ჯერ კიდევ ადრეა, მაგრამ მომავალში ოპერაციული სისტემების განახლებებში მაინც აისახება ეს ცვლილება. ცნობისმოყვარეობის გამო გადავწყვიტე პატარა მოკვლევა გამეკეთებინა, თუ რას გვიცვლის ეს ამბები პროგრამისტებს და ამ პოსტში გაგიზიარებთ.

მანამდე ყოველი შემთხვევისთვის რამდენიმე განმარტება:
Unicode – სტანდარტი, რომელიც ყველა სიმბოლოს უნიკალური რიცხვითი კოდით განსაზღვრავს. ასევე აღწერს სხვადასხვა ენისთვის საჭირო სპეციფიურ წესებს. ამ სტანდარტმა მთელი ტექნიკური სამყარო მოიცვა და დღეს ყველა იყენებს მას, ვისაც ტექსტის დამუშავება / გამოსახვა სჭირდება – ოპერაციული სისტემები, პლატფორმები, ბრაუზერები…

UTF-8 – უნიკოდს სიმბოლოების და რიცხვების სია აქვს, თუმცა არ ანაღვლებს, როგორ მოხდება ამ ინფორმაციის შენახვა მეხსიერებაში. ამისთვის კოდირების სხვადასხვა ალგორითმი არსებობს. UTF-8 ერთ-ერთი და ყველაზე გავრცელებული მათგანია, რადგან ოპტიმალურად იყენებს ადგილს და ზედმეტ ბაიტებს არ გამოყოფს სიმბოლოსთვის, თუ ის ერთ ცალშიც ეტევა. კოდირების სხვა მაგალითებია UCS-2, UTF-16, UTF-32…

სტანდარტში ცვლილებები იმპლემენტაციებში ცვლილებებს იწვევს, რაც არც ისე სწრაფად ხდება. მაგალითად, ₾ ლარის სიმბოლო უნიკოდის მერვე ვერსიაში დაემატა 2015 წლის 17 მაისს და ვინდოუსის განახლება ამ სიმბოლოს ასახვისთვის 2016 წლის 19 იანვარს გამოვიდა.

ოპერაციულებმა უნდა განაახლონ კლავიატურის დრაივერი, რომ მომხმარებლებს CAPS რეჟიმის ჩართვით შეეძლოთ მთავრულის წერა. და ასევე უნდა განაახლონ სისტემური ფონტები, რომ font fallback-ის დროს სწორი სიმბოლოები გამოჩნდეს.

იმის გამო, რომ მთავრულის და არამთავრულის ერთსა და იმავე სიმბოლოს სხვადასხვა კოდი აქვს, პროგრამისტებს რაღაცების გათვალისწინება გვიწევს ხოლმე – აქამდე მხოლოდ სხვა ენებისთვის, ახლა კი ქართულისთვისაც. მაგალითად, როცა ხდება სტრიქონების შედარება, ძებნა, regex პატერნები, სორტირება, ბაზაში შენახვა და ა.შ.

 

მონაცემთა ბაზა

MS SQL server-ს ჩაშენებული აქვს უნიკოდის მხარდაჭერა და ოპერაციებისას ისედაც სტანდარტს უყურებს, მთავარია სწორ ვერსიას უყუროს: SQL Fiddle

აი, MySQL-თან ცოტა სხვაგვარადაა – აქ თითოეულ ბაზას, ცხრილს ან საერთოდ ველს შეიძლება ჰქონდეს განსაზღვრული კონკრეტული collation (წყობა?), იმის მიხედვით თუ რა ტიპის ინფორმაციას ინახავს. ჩვენ დაჩვეულები ვართ, რომ utf8_general_ci გამოვიყენოთ, რომელსაც ქართული ასოებიც ‘ესმის’. ეს collation სრულყოფილად არ აკეთებს უნიკოდის იმპლემენტაციას utf8_unicode_ci-ისგან განსხვავებით. უბრალოდ მეტი წარმადობისთვის იყენებდნენ. ახლანდელი პროცესორების პირობებში დიდი სხვაობა აღარ არის. სამაგიეროდ, utf8_unicode_ci ქართულ წყობას კარგად გაიგებს.

აი, მაგალითს მოვიყვან:
უნიკოდს კოდებთან ერთად განსაზღვრული აქვს სიმბოლოების მიმდევრობაც, რომელსაც სორტირებისას ვიყენებთ. მაგალითად ამ სიაში ყველა ქართული ‘ა’ სიმბოლო მიყოლებით არის – ნუსხურიც, ასომთავრულიც და მხედრულიც. მათ შემდეგ მოდის ‘ბ’ ასოს ვარიანტები. სავარაუდოდ ახალი მთავრულიც ანალოგიურად დაემატება.

SQL Fiddle

CREATE TABLE IF NOT EXISTS `test` (
  `content` varchar(200) NOT NULL
) DEFAULT CHARSET=utf8 COLLATE utf8_general_ci;
INSERT INTO `test` (`content`) VALUES
  ('აბგ'),  ('ააააა'),  ('Ⴁააააა'),  ('Ⴀააააა'),  ('bcd'),  ('ab.'),  ('Ⴄ'),  ('ж'),  ('Ж'),  ('ц'),  ('Ц');
  

CREATE TABLE IF NOT EXISTS `test_better` (
  `content` varchar(200) NOT NULL
) DEFAULT CHARSET=utf8 COLLATE utf8_unicode_ci;
INSERT INTO `test_better` (`content`) VALUES
  ('აბგ'),  ('ააააა'),  ('Ⴁააააა'),  ('Ⴀააააა'),  ('bcd'),  ('ab.'),  ('Ⴄ'),  ('ж'),  ('Ж'),  ('ц'),  ('Ц');


select * from `test` d order by d.content;
select * from `test_better` d order by d.content;

შედეგი:

ab., bcd, Ж, ж, ц, Ц, Ⴀააააა, Ⴁააააა, Ⴄ, ააააა, აბგ
ab., bcd, ж, Ж, ц, Ц, ააააა, Ⴀააააა, აბგ, Ⴁააააა, Ⴄ

ახლა რომ MySQL 8-ის ბეტა რელიზი გამოვიდა, იქ ჯერ უნიკოდის მეცხე ვერსიაა. ჩვენი მთავრული ასოები კი მეთერთემეტეშია 🙂

 

ჯავასკრიპტი

მართალია ბევრი რეალიზაცია არსებობს, მაგრამ V8-ს ვერ ავცდებით, ამიტო მაგის მიხედვით განვიხილავ.

ჯავასკრიპტს უნიკოდის მხარდაჭერა კი აქვს, თუმცა რაღაცები მაინც პრობლემურია (მაგალითად რეგექსი). თუ საიტზე გვჭირდება სორტირება ან შედარება (მაგალითად თუ ფილტრები გვაქვს), მაშინ ჩვეულებრივი სორტირება არ გამოგვადგება და Locale უნდა მივუთითოთ, რომ უნიკოდის წესები გათვალისწინოს:
მაგალითად,

let a = ['აბგ','ააააა','Ⴁააააა','Ⴀააააა','bcd','ab.','Ⴄ','ж','Ж','ц','Ц'];
console.log(a.sort());
console.log(a.sort(Intl.Collator('ru').collate));

ქართული Collation-ის მხარდაჭერა სამწუხაროდ საერთოდ არ აქვს. ამიტომ ნუსხურთან და ასომთავრულთან ერთად სწორად ვერ დაასორტირებს. ნუ, ეს მაინც ძალიან იშვიათი შემთხვევაა სადარდებლად რომ ღირდეს. სტანდარტულად, code point-ების მიხედვით ალაგებს და ანბანის მიხედვით გამოვა, მხოლოდ მთავრულ “ა” ასოს ჩვეულებრივი “ჰ”-ს მერე დასვამს ან პირიქით.

ამ პრობლემას სხვა ენებში სტრიქონების ერთ რეგისტრში გადაყვანით ვჭრით. გიორგიმ იდეა მომაწოდა:

myArray.sort(function(s1,s2){ return s1.toLowerCase() > s2.toLowerCase()}));

ქართულზეც სავარაუდოდ ეგრე იმუშავებს, მას შემდეგ რაც V8-ში უნიკოდის იმპლემენტაცია განახლდება. ახლა მაგალითად ასომთავრულზე და ნუსხურზე ეგრეა: "Ⴀ".toLowerCase() => "ⴀ"

როგორც ჩანს, იმის გამო რომ სტანდარტში ასომთავრულს CAPITAL აწერია, ხოლო ნუსხურს SMALL, ის ნუსხურის მთავრულ ვარიანტად არის იმპლემენტირებული (ეს v8 source ფაილი: unicode.cc, კოდებია პირდაპირ შესაბამებული.)
მხედრული ახლა caseless არის. საინტერესოა როგორი აღნიშნვა ექნება. მგონი სხვა ენა არ არსებობს, რომელსაც ორნაირი მთავრული ასოები აქვს.
Anyway, ამასაც ვერსიის განახლება სჭირდება.

ახლა გამახსენდა, რომ V8 საერთოდ open source პროექტია და მოხალისეს შეუძლია საერთოდ ქართული locale დაამატოს. ჯერ-ჯერობით ამის შედეგი ცარიელია:

Intl.Collator.supportedLocalesOf('ka')

 

ჯავა

ჯავაც არ ჩქარობს განახლებებს. JDK 9 უნიკოდის მერვე ვერსიით (სადაც ლარის სიმბოლო დაემატა) ორი წლის შემდეგ – 2017 წლის სექტემბერში გამოვიდა.
აქ სტრიქონების შედარება ხდება equals მეთოდით. მომავალში ქართულისთვისაც მოგვიწევს რომ equalsIgnoreCase გამოვიყენოთ:

"Ⴀ".equals("ⴀ")  => false
"Ⴀ".equalsIgnoreCase("ⴀ")  => true

ერთი მთავრული რადგან უკვე გვაქვს, მაგის გამოყენებით ვტესტავ, უბრალოდ პრაქტიკაში არ ვიყენებთ მაგ ასოებს.

ასევე რეგექსის დროსაც პირდაპირ ვერ მოვძებნით. ჩვეულებრივი i – ignore case არ გამოგვადგება, უნიკოდს სხვანაირად ამუშავებს. ამიტო:

"A".matches("(?i)[a]")  => true
"Ⴀ".matches("(?i)[ⴀ]") => false

Pattern.compile("[ⴀ]", Pattern.CASE_INSENSITIVE | Pattern.UNICODE_CASE).matcher("Ⴀ").matches();  => true

შესაბამისად ყველგან სადაც სადაც სტრიქონებს ვიყენებთ, გათვალისწინება იქნება საჭირო – maps, sets, etc.

 

PHP

აქ საერთოდ უნიკოდთან ცუდი სამუშაოა + დაემატება აქაც გადაყვანა-გადმოყვანა.

 

 
კიდევ ცვლილება დაგვჭირდება ერთ ადგილას – ძებნის ძალიან მოსახერხებელ ხელსაწყოებში – grep და მისთანები. grep-ის case insensitive ოპცია ახლაც არ მუშაობს ქართულ ასომთავრულ ასოებზე. იმედია მაგათ ვერსიების განახლებაშიც აისახება, უებარი პროგრამებია დიდ (და პატარაც) ტექსტებში და ფაილებში რეგექსით საძებნად.

ბევრი აქაური სისტემა მაშინვე ვერც განაახლებს ალბათ პლატფორმებს, რადგან დიდი ტესტირება დასჭირდება. მაგათ ალბათ ფრონტში მოუწევთ ვალიდატორების და კონვერტერების დაყენება, რომ მომხმარებლის მთავრული ასოები ძველ ჯავაში ან სხვაგან კარგად წავიდეს.

საერთო ჯამში, მე მომწონს რომ მთავრული დაამატეს (რამდენიმე ადამიანის დიდი შრომის შედეგად). ქართული ენის ნაწილია და არ უნდა დაიკარგოს.

თქვენ ხომ არ გაქვთ იდეები, კიდევ რაზე აისახება ეს ცვლილება?

ბმულები მთავრული ასოების შესახებ:
On.ge – UNICODE-მა ქართული მხედრული ანბანის 46 მთავრული ასონიშანი დაამტკიცა
DevFest 2016: Akaki Razmadze –  ❤  [I LOVE UNICODE]
DevFest 2017: Akaki Razmadze – გუტენბერგი, სტივ ჯობსი, გუგლი, ხინკალი, უნიკოდი
DevFest 2016: Michael Everson – The confusing case history of Georgian in Unicode

გამოხმაურება

comments

კომენტარის დატოვება

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო. აუცილებელი ველები მონიშნულია *